آمرزش‌خواهی برای گناهکاران در فقه امامیه: ادلۀ نقلی، قلمرو و استثنائات

دوره انتشار:
دورۀ سوم، سال سوم، شمارۀ 8، پاییز 1404
نوع مقاله:
مقالۀ پژوهشی - فقهی
صفحات:
29 - 54
نویسندگان:

علی اکبر دهقانی اشکذری؛ استاد سطح یک و عضو گروه علمی – تربیتی، مدرسۀ علمیۀ مدینةالعلم کاظمیه، یزد، ایران. Ali21333@yahoo.com

چکیده:
قرآن کریم از یک سو با تعابیری عام از وسعت رحمت و غفران الهی سخن می‌گوید و از سوی دیگر، برخی گناهان را نابخشودنی معرفی می‌کند. روایات نیز گاه پاره‌ای از معاصی را «غیرمغفور» خوانده و بهشت را بر مرتکبان آنها حرام دانسته‌اند. این گزاره‌های متعارض‌نما، پرسش از قلمرو آمرزش‌خواهی برای گناهکاران را به مسئله‌ای کانونی در فقه امامیه تبدیل می‌کند. مقالۀ حاضر می‌کوشد با روش توصیفی-تحلیلی، دایرۀ شمول و استثنائات آمرزش‌خواهی را بر اساس منابع نقلی واکاوی کند. برای این منظور، ضمن بررسی ادلۀ عام قرآنی و رواییِ مشروعیت استغفار برای دیگران، سه دسته از مستثنیات تحلیل می‌شود: نخست، گناهان نابخشودنی؛ دوم، گناهان ممنوع از بخشش؛ سوم، مواردی که آمرزش‌خواهی برای آنها منع شرعی یافته است. حاصل پژوهش آنکه از میان انبوه گناهانی که در آیات و روایات نابخشودنی خوانده شده‌اند، تنها «شرک» و آنچه به شرک می‌انجامد، نابخشودنی حقیقی است. سایر گناهان، یا مشروط به حق‌الناس‌اند و با ادای حق یا جلب رضایت صاحب آن قابل بخشش‌اند، یا ناظر به اقتضای اولی گناه‌اند و با توبه و استغفار قابل آمرزش، و یا از سنخ گناهانی‌اند که با تغییر ملکات نفسانی، راه توبه را دشوار ساخته‌اند، اما اصولاً از دایرۀ غفران الهی خارج نیستند. بر این اساس، قاعدۀ اولی در آمرزش‌خواهی برای گناهکاران، جواز و مطلوبیت شرعی است و جز مشرکان و کافری که با کفر از دنیا رفته‌اند، استغفار برای سایر گناهکاران جایز و بلکه مستحب و مطلوب است.
کلیدواژگان:
استغفار، آمرزش، شرک، گناهان کبیره، حق‌الناس، خلود در جهنم.
منابع:

* قرآن کریم.
کتب
1. ابن منظور، محمد بن مكرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. محقق: احمد فارس صاحب الجوائب. بيروت: دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع، دار صادر.
2. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۶۱ش). معاني الأخبار (چاپ اول). مصحح: علی‌اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، دفتر انتشارات اسلامی.
3. _________. (۱۳۶۴ش). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال (چاپ دوم). قم: الشريف الرضي.
4. _________. (۱۳۷۶ش). الأمالي للصدوق (چاپ ششم). مترجم: محمدباقر کمره‌ای. تهران: کتابچی.
5. _________. (۱۴۰۴ق). من لايحضره الفقيه (چاپ دوم). مصحح: علی‌اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، دفتر انتشارات اسلامی.
6. _________. (۱۴۱۶ق). التوحید (چاپ پنجم). مصحح: هاشم حسینی طهرانی. قم: جامعه مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، دفتر انتشارات اسلامی.
7. ابن‌شعبه، حسن بن علی. (۱۴۰۴ق). تحف العقول (چاپ دوم). مصحح: علی‌اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، دفتر انتشارات اسلامی.
8. ابن‌طاووس، علی بن موسی. (۱۳۶۷ش). إقبال الأعمال (چاپ دوم). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
9. _________. (۱۴۰۶ق). فلاح السائل (چاپ اول). قم: دفتر تبليغات اسلامی حوزۀ علميۀ قم، مرکز انتشارات.
10. ابن‌قولویه، جعفر بن محمد. (۱۳۵۶ق). كامل الزيارات (چاپ اول). نجف اشرف: مطبعة المرتضوية.
11. ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر. (۱۴۲۰ق). تفسیر القرآن العظیم (چاپ دوم). محقق: سامی بن محمد سلامه. ریاض: دار طیبه.
12. امام سجاد(ع)، علی بن حسین. (۱۳۷۸ش). الصحیفة السجادیة (چاپ سوم). قم: نشر الهادی.
13. بحرانی، هاشم بن سلیمان. (بی‌تا). البرهان في تفسير القرآن. قم: مؤسسة البعثة.
14. حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۱۶ق). وسائل الشیعة (چاپ سوم). محقق: محمدرضا حسینی جلالی. قم: مؤسسة آل‌البیت(ع).
15. حقی بروسوی، اسماعیل. (بی‌تا). روح البیان. بیروت: دار الفکر.
16. خوانساری، محمد بن حسین. (۱۳۶۶ش). شرح غرر الحکم (چاپ اول). تهران: دانشگاه تهران. مؤسسۀ انتشارات و چاپ.
17. زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ق). الكشاف عن حقائق غوامض التنزیل (چاپ سوم). بیروت: دار الكتاب العربي.
18. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر. (۱۴۰۷ق). الدر المنثور (چاپ سوم). بیروت: دار الفکر.
19. شرف‌الدین، جعفر. (۱۴۲۰ق). الموسوعة القرآنیة. بیروت: دار التقريب بين المذاهب الاسلامية.
20. شریف رضی، محمد بن حسین. (بی‌تا). نهج البلاغه. بی‌جا: بی‌نا.
21. شعیری، محمد بن محمد. (بی‌تا). جامع الأخبار (چاپ اول). نجف اشرف: المطبعة الحيدرية.
22. شمس الدين، محمد بن ابى بكر، ابن قيم جوزی. (بی تا). حادي الأرواح إلى بلاد الأفراح‏. بیروت: عالم الكتب‏.
23. طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۷۴ش). ترجمه تفسیر المیزان (چاپ پنجم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
24. _________. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن (چاپ پنجم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
25. طبرسی، علی بن حسن. (بی‌تا). مشکاة الأنوار (چاپ اول). نجف اشرف: المکتبة الحيدرية.
26. طریحی، فخرالدین. (۱۴۱۶ق). مجمع البحرین (چاپ سوم). محقق: سید احمد حسینی. تهران: کتابفروشی مرتضوی.
27. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۱ق). مصباح المتهجد (چاپ اول). مصحح: ابوذر بیدار. بیروت: مؤسسه فقه الشیعه.
28. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (۱۴۱۷ق). المحجة البيضاء (چاپ چهارم). قم: جماعة المدرسين بقم، موسسه النشر الاسلامي.
29. قرشی، سیدعلی‌اکبر. (۱۳۹۱ش). تفسیر احسن‌الحدیث (چاپ اول). قم: دفتر نشر نوید اسلام.
30. قمی، علی بن ابراهیم. (۱۴۰۴ق). تفسیر القمي (چاپ سوم). مصحح: طیب جزایری. قم: دار الکتاب.
31. کشی، محمد بن عمر. (۱۴۰۰ش). رجال کشی (چاپ اول). مترجم: حسن مبینی. تهران: آماره.
32. کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۶۳ش). الکافي (چاپ پنجم). مصحح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
33. متقی هندی، علی بن حسام‌الدین. (بی‌تا). کنز العمال في سنن الأقوال و الأفعال. محقق: محمود عمر دمیاطی. بیروت: دار الکتب العلمية.
34. مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار (چاپ اول). مصحح: محمدباقر محمودی. بیروت: دار إحياء التراث العربي.
35. محمد خطیبی کوشکک و [دیگران]. (1386ش). فرهنگ شیعه. تهیه کننده: پژوهشکدۀ تحقیقات اسلامی. قم: زمزم هدایت.
36. مصطفوی، حسن. (۱۳۶۰ش). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
37. مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴ش). برگزیده پیام قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
38. _________. (۱۳۷۴ش). تفسیر نمونه (چاپ اول). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
39. منسوب به امام رضا(ع)، علی بن موسی. (۱۴۰۶ق). فقه الرضا (چاپ اول). قم: مؤسسة آل‌البیت(ع).
40. موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. (۱۳۹۲ش). عدل الهی از دیدگاه امام خمینی. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
41. موسسه سلیمان بن عبدالعزیز. (بی‌تا). حادي الارواح الی بلاد الفراح. بی‌جا: دار العلم الفوائد.
42. نراقی، احمد بن محمدمهدی. (بی‌تا). معراج السعادة. تهران: موسسه انتشارات هجرت.
43. نعمانی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۹۷ق). الغیبة (چاپ اول). محقق: علی‌اکبر غفاری. تهران: مکتبة الصدوق.
44. نوری، میرزا حسین. (۱۴۰۸ق). مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل (چاپ اول). محقق: گروه پژوهش مؤسسه آل‌البیت(ع). بیروت: مؤسسه آل‌البیت(ع).
45. ورام، مسعود بن عیسی. (۱۳۶۹ش). مجموعه ورام (چاپ اول). مترجم: محمد رضا عطایی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنياد پژوهشهای اسلامى.
مقالات
46. دهقانی اشکذری، علی اکبر (1404ش). مقالۀ «امکان‌سنجی آمرزش‌خواهی برای دیگران در سایه هویت یابی استغفار، ثواب و عقاب». مجلۀ مدینة العلم کاظمیه. شمارۀ7. صص 8-23.
وبگاه‌ها
47. جوادی آملی، عبدالله. جلسات تفسیر قرآن کریم. سال‌های 1372 تا 1394ش. eshia.ir.

چکیده عربی:
يُحدّثنا القرآن الكريم من جهةٍ عن سعة الرحمة والمغفرة الإلهيّة بتعابير عامّة، ومن جهةٍ أخرى يعرّف بعضَ الذنوب بأنّها غير قابلة للمغفرة. كما أنّ الروايات تعدّ، في مواضع مختلفة، بعضَ المعاصي «غير مغفورة» وتصرّح بحرمة الجنّة على مرتكبيها. هذه الظواهر التي تبدو متعارضة تثير سؤالاً محورياً في الفقه الإمامي حول حدود الاستغفار للعصاة. تهدف هذه المقالة، بمنهجٍ وصفي–تحليلي، إلى دراسة نطاق الاستغفار واستثناءاته استناداً إلى المصادر النقليّة. ولأجل ذلك، وبعد عرض الأدلة القرآنية والروائية العامة التي تثبت مشروعية الاستغفار للآخرين، تُحلَّل ثلاثُ طوائف من المستثنيات: أولاً: الذنوب غير القابلة للمغفرة؛ ثانياً: الذنوب الممنوع من غفرانها؛ ثالثاً: الموارد التي نُهي فيها شرعاً عن طلب المغفرة لأصحابها. وتظهر نتائج البحث أنّه من بين العدد الكبير من الذنوب التي وُصفت في الآيات والروايات بأنّها غير مغفورة، لا يُعَدّ غيرُ قابلٍ للمغفرة حقيقةً سوى «الشرك» وما يؤول إليه. أمّا سائر الذنوب، فإمّا مشروطة بحقوق العباد، فتُغفر بأداء الحق أو استرضاء صاحبه؛ أو ناظرةٌ إلى مقتضى الذنب الأوّلي، فيمكن أن تُغفر بالتوبة والاستغفار؛ أو من سنخ الذنوب التي تجعل التوبة عسيرة بسبب تبدّل الملكات النفسانية، غير أنّها ليست خارجةً من حيث الأصل عن دائرة الغفران الإلهي. وبناءً على ذلك، تكون القاعدة الأوّلية في الاستغفار للعصاة هي الجواز والمطلوبية الشرعيّة، ولا يُستثنى من ذلك إلاّ المشرك والكافر الذي يموت على كفره؛ أمّا غيرهم من العصاة، فطلب المغفرة لهم جائز، بل مستحبّ وراجح
شناسنامه نشریه
صاحب امتیاز
مدرسۀ علمیۀ مدینة‌العلم کاظمیه
مدیر مسئول
سید ابراهیم فاطمی نسب
سردبیر
علی اکبر دهقانی اشکذری
هیات تحریریه
سید ابراهیم فاطمی نسب
علی اکبر دهقانی اشکذری
امید نساج دره
محمد مهدی مزین
محسن رجبی نصرت آبادی
هادی هادی زاده بهابادی
ناصر رحمانی شمسی
امیرحسین حسنعلی تفتی
ویراستار ادبی
محمدسجاد قاسمی
دوره انتشار
فصلنامه
مقالات آماده انتشار
نتیجه‌ای پیدا نشد.
شماره های پیشین
آخرین مقالات
شماره های پیشین
بانک ها و نمایه نامه ها
کل مقالات ۲۳
در پروسه انتشار ۲۱
منتشر شده ۲
کل بازدید سایت ۵۸۲