بررسی مسند الیه اسم اشاره در آیات قرآن با غرض تعظیم

دوره انتشار:
دورۀ سوم، سال سوم، شمارۀ 6، بهار 1404
نوع مقاله:
مقالۀ پژوهشی - نحوی
صفحات:
5 - 26
نویسندگان:

محسن رجبی نصرت‌آبادی
استاد سطح یک و عضو گروه علمی – تربیتی، مدرسۀ علمیۀ مدینةالعلم کاظمیه، یزد، ایران. (نویسندۀ مسئول) mohsenrajabi81@gmail.com
عبدالمطلب فریدی فر
استادیار، جامعة المصطفی العالمیة، قم، ایران.A.faridifar@chmail.ir

چکیده:
پژوهش حاضر باهدف بازشناسی و تحلیل آیات قرآن کریمی صورت پذیرفته است که در ساختار نحوی - بلاغی آن‌ها، مسندٌالیهی از نوع اسم اشاره به‌قصد تعظیم و بزرگ‌نمایی مشارٌالیه به‌کاررفته است. مسئله‌محوری این تحقیق، ناظر به فقر شواهد قرآنی متنوع و بسنده شدن منابع بلاغی به مثال‌های معدود و تکراری در تبیین این غرض بلاغی خاص است؛ این امر هم می‌تواند به تقلیل درک زیبایی‌های بلاغی قرآن بینجامد و هم در ترجمه‌های معاصر، موجب انتقال ناقص یا نادیده‌گرفتن این لایه معنایی مهم شود. روش کار بر پایه روش توصیفی - تحلیلی و با رویکردی کتابخانه‌ای استوار گشته است؛ بدین ترتیب که با مراجعه مستقیم به متن قرآن کریم و با استفاده از ابزار جستجو، آیات مرتبط استخراج و سپس با استناد به تفسیرهای معتبر و کتب علوم بلاغی، مورد تحلیل و واکاوی قرار گرفتند. یافته‌های اساسی تحقیق حاکی از شناسایی ۳۸ آیه است که در آن‌ها اسم‌های اشاره با نقش مسندٌالیه، بار معنایی تعظیم را حمل می‌کنند. از این میان، بسامد کاربرد هر یک از این اسماء به ترتیب عبارت است از: اسم اشاره «ذلک» در ۲۱ آیه، «تلک» در ۱۱ آیه، «هذا» در ۵ آیه و «اولئک» در یک آیه. این حجم از شواهد قرآنی که پیش‌تر در کتب بلاغی متداول بدان‌ها پرداخته نشده، از یک سو گنجینه‌ای غنی در اختیار مدرسان و پژوهندگان علوم بلاغی قرار می‌دهد تا با خروج از چرخه مثال‌های تکراری، به آموزش و تفهیم این مبحث بپردازند و از سوی دیگر، توجه جدی مترجمان قرآن کریم را به‌ضرورت بازتاب این بعد تعظیمی در برگردان متون معطوف می‌سازد تا از این رهگذر، به انتقال دقیق‌تر و کامل‌تر مفاهیم بلند کتاب آسمانی کمک شود.
کلیدواژگان:
مسندٌالیه، غرض تعظیم، اسم اشاره، قرآن کریم، بلاغت.
منابع:

• قرآن کریم
• نهج‌البلاغه
1. ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی. (۱۴۲۲ق). زاد المسیر فی علم التفسیر (چاپ اول). بیروت: دارالکتب العربی.
2. ابن عاشور، محمدطاهر. (۱۴۲۹ق). تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور (چاپ اول). بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
3. ابن عباس، عبدالله بن عباس. (۱۴۱۳ق). غریب القرآن لابن قتیبه ( چاپ اول). بیروت: مؤسسه الکتب الثقافیة.
4. ابن عجیبه، احمد. (۱۴۱۹ق). البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید (چاپ اول)، قاهره: حسن بن عباس زکی.
5. ابو حیان، محمد بن یوسف. (۱۴۲۰ق). البحر المحیط فی تفسیر (چاپ اول)، بیروت: دارالفکر.
6. امین، نصرت بیگم. (بی‌تا). تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن (چاپ اول). بی‌جا: بی‌نا.
7. آلوسی، محمود بن عبدالله. (۱۴۱۵ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی (چاپ اول). بیروت: دارالکتب العلمیة (منشورات محمدعلی بیضون).
8. آمدی، عبدالواحد بن محمد. (۱۴۱۰ق). غررالحکم و دررالکلم. قم: دارالکتاب الإسلامي.
9. الحرانی، حسن به علی بن شعبه. (۱۳۸۳ش). تحف‌العقول عن آل الرسول:. قم: مؤسسۀ فرهنگی دارالحدیث.
10. حسينى شيرازى، سيد محمد. (۱۴۲۳ق). تبیین القرآن. بیروت: دارالعلوم.
11. حقی بروسوی، اسماعیل بن مصطفی. (بی‌تا). تفسیر روح البیان. بیروت: دارالفکر.
12. داورپناه، ابوالفضل. (۱۳۹۹ش). انوار العرفان فی تفسیر القرآن (چاپ اول). تهران: کتابخانه صدر.
13. زحیلی، وهبه. (۱۴۱۱ق). التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج (چاپ دوم). دمشق: دارالفکر.
14. زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل (چاپ سوم). بیروت: دارالکتب العربی.
15. سبزواری، محمد. (۱۴۱۹ق). إرشاد الأذهان إلی تفسیر القرآن (چاپ اول). بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
16. شوکانی، محمد. (۱۴۱۴ق). فتح القدیر (چاپ اول). دمشق: دار ابن کثیر.
17. صادقی تهرانی، محمد. (۱۴۱۹ق). البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن (چاپ اول). قم: مکتبة محمد الصادقی الطهرانی.
18. طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۴ش). ترجمه تفسیر المیزان (چاپ پنجم). مترجم: محمدباقر موسوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
19. طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۵ش). ترجمه تفسیر جوامع الجامع (چاپ اول). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
20. طنطاوی، محمد سيد. (1418ق). التفسير الوسيط للقرآن الكريم (چاپ اوّل). قاهره: دار نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزيع
21. قابشی، منصور. (۱۳۹۸ش). دررالبلاغة (چاپ سوم). قم: مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.
22. قرائتی، محسن. (۱۳۸۸ش). تفسیر نور (چاپ اول). تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
23. قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا. (۱۳۶۸ ش). تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب (چاپ اول). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
24. کاشانی، فتح‌الله بن شکرالله. (۱۴۲۳ق). زبدة التفاسیر (چاپ اول). قم: مؤسسه المعارف الإسلامیة.
25. مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۱ش «ب»). تفسیر نمونه (چاپ دهم). تهران: دارالکتب الإسلامیه.
26. مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۲۱ق «الف»). الامثل فی تفسیر کتاب‌الله المنزل (چاپ اول). مترجم و ملخص: محمدعلی آذر شب. قم: مدرسة الامام علی بن أبی طالب.

چکیده عربی:
استهدفت هذه الدراسة التعرف على الآيات القرآنية التي ورد فيها المسند إليه من نوع اسم الإشارة بقصد التعظيم والتکبير، وتحليلها. وتتمثل إشکالية البحث في ندرة الشواهد القرآنية المتنوعة في المصادر البلاغية، واقتصارها على أمثلة محدودة ومکررة في بيان هذا الغرض البلاغي، مما يؤدي إلى تقصير فهم جماليات القرآن البلاغية، کما يتسبب في إهمال نقل هذه الطبقة الدلالية المهمة أو نقلها بشکل ناقص في الترجمات المعاصرة. تعتمد منهجية البحث على المنهج الوصفي التحليلي مع مقاربة مکتبية، من خلال الرجوع المباشر إلى نص القرآن الکريم، واستخدام أدوات البحث لاستخراج الآيات ذات الصلة، ثم تحليلها بالاستناد إلى التفاسير المعتبرة والمصادر البلاغية. کشفت النتائج الأساسية عن وجود 38 آية تؤدي فيها أسماء الإشارة الواقعة في محل المسند إليه معنى التعظيم. وکان تواتر ورودها کالآتي: اسم الإشارة «ذلک» في 21 آية، و «تلک» في 11 آية، و «هذا» في 5 آيات، و «أولئک» في آية واحدة. يمثل هذا العدد من الشواهد القرآنية، التي لم يتم التطرق إليها في الکتب البلاغية المتداولة، ثروة علمية غنية لمدرسي البلاغة وباحثيها تکسر دائرة الأمثلة المتکررة في تعليم هذا الموضوع. کما يسترعی انتباه مترجمي القرآن الکريم إلى ضرورة عکس بُعد التعظيم هذا في ترجماتهم، سعياً لنقل أدق وأکمل لمعاني الکتاب العزيز.
شناسنامه نشریه
صاحب امتیاز
مدرسۀ علمیۀ مدینة‌العلم کاظمیه
مدیر مسئول
سید ابراهیم فاطمی نسب
سردبیر
علی اکبر دهقانی اشکذری
هیات تحریریه
سید ابراهیم فاطمی نسب
علی اکبر دهقانی اشکذری
امید نساج دره
محمد مهدی مزین
محسن رجبی نصرت آبادی
هادی هادی زاده بهابادی
ناصر رحمانی شمسی
امیرحسین حسنعلی تفتی
ویراستار ادبی
محمدسجاد قاسمی
دوره انتشار
فصلنامه
مقالات آماده انتشار
نتیجه‌ای پیدا نشد.
شماره های پیشین
آخرین مقالات
شماره های پیشین
بانک ها و نمایه نامه ها
کل مقالات ۲۳
در پروسه انتشار ۲۱
منتشر شده ۲
کل بازدید سایت ۵۷۵