تبیین اصولی اعاده و قضای افعال مکلف (اِجزا) در اندیشۀ آیتالله سبحانی و آیتالله مکارم شیرازی
دوره انتشار:
دورۀ سوم، سال سوم، شمارۀ 6، بهار 1404
نوع مقاله:
مقالۀ پژوهشی - اصولی
صفحات:
49 - 72
چکیده:
مقاله حاضر به بررسی تطبیقی دیدگاههای دو فقیه و اصولی معاصر، آیتالله جعفر سبحانی و آیتالله ناصر مکارم شیرازی، درباره مسئله بنیادین «اِجزا» در علم اصول فقه میپردازد. پرسش محوری این است که آیا امتثال یک تکلیف، با تمام اجزا و شرایطش، مکلف را از انجام دوباره همان تکلیف یا تکلیف دیگر بینیاز میکند یا خیر. این پژوهش با روشی توصیفی - تحلیلی، فروض مختلف اِجزا، از جمله اِجزای امتثال از خود، تبدیل امتثال، اِجزای امر اضطراری از اختیاری، اِجزای امر ظاهری (امارات و اصول عملیه) از واقعی، و اِجزای عمل مبتنی بر قطع شخصی را واکاوی میکند. یافتهها نشان میدهد که این دو اندیشمند در اصول کلی مانند قطعیت اِجزای امتثال از خود و عدم اِجزای عمل مبتنی بر قطع شخصی همرأی هستند. اما در برخی فروعات، تفاوتهای مبنایی مشهود است. مهمترین نقطه افتراق، در مسئله «تبدیل امتثال» (جایگزینی عمل برتر) است که آیتالله سبحانی باتکیهبر تلازم امر و امتثال و سقوط تکلیف، آن را مجاز نمیداند، درحالیکه آیتالله مکارم شیرازی با تحلیل دو غرضی (غرض ابتدایی و نهایی) از امر شرعی، جواز آن را اثبات میکند. در مسئله اِجزای امر اضطراری نیز هر دو به نتیجه یکسان (مجزی بودن) میرسد، اما مسیر استدلال متفاوت است؛ سبحانی با نظریه «امر واحد و مصادیق متعدد» و مکارم شیرازی با تحلیل دو «لسان» محتمل برای ادله (تنویع یا بدلیت) استدلال میکنند. در باب اِجزای امر ظاهری، هر دو قائل به اِجزا هستند، اما ادله ایشان متفاوت است: آیتالله سبحانی بر «حکومت»، «اجماع» و بهویژه «ملازمه عرفیه» تأکید میورزد، حالآنکه آیتالله مکارم شیرازی دلیل محوری خود را «ظهور عرفی» ناشی از امر شارع و جلوگیری از «فساد بسیاری از اعمال مکلفین» میداند. در مجموع، این تحقیق نشان میدهد که اگرچه نتایج عملی و فتوایی این دو مرجع در بیشتر موارد همسو است، اما تفاوت در مبانی استدلال و شیوه حل مسئله، غنا و تنوع مکتب اصولی معاصر را به تصویر میکشد.
کلیدواژگان:
اِجزا، آیتالله سبحانی، آیتالله مکارم شیرازی، اصول فقه تطبیقی، امر اضطراری، امر ظاهری، تبدیل امتثال، ملازمه عرفیه.
منابع:
• قرآن کریم
کتب
1. حرّ عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۱۸ق). الفصول المهمة في أصول الأئمة. قم: مؤسسۀ معارف اسلامی امام رضا
2. سبحانی، جعفر. (۱۴۳۱ق «الف» «الف»). المبسوط فی اصول الفقه. قم: مؤسسهٔ امام صادق.
3. مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۲۸ق). انوار الاصول. قم: مؤسسهٔ امام علی.
پایاننامهها
4. مؤذن، محمدحسین. (۱۴۰۴ش). تبیین اصولی اعاده و قضای افعال مکلف (اِجزا) در اندیشۀ آیتالله سبحانی و آیتالله مکارم شیرازی (استاد راهنما: علیاکبر دهقانی اشکذری). تحقیق پایانی سطح ۱ حوزوی. مدرسۀ علمیۀ مدینةالعلم کاظمیه. گروه علمی - تربیتی.
جزوات
5. سبحانی، جعفر. (۱۳۹۰ش «ب»). تقریر درس خارج اصول. از https://eshia.ir/Feqh/Archive/Sobhani/Osool/90
چکیده عربی:
يتناول المقال الحالي دراسة مقارنة لآراء اثنين من الفقهاء والأصوليين المعاصرين، هما آية الله جعفر السبحاني وآية الله ناصر المكارم الشيرازي، حول المسألة الأساسية وهي "الإجزاء" في علم أصول الفقه. يتمحور السؤال الرئيسي حول ما إذا كان امتثال تكليف ما، بجميع أجزائه وشروطه، يُغني المكلف عن إعادة نفس التكليف أو تكليف آخر أم لا. يدرس هذا البحث، باستخدام المنهج الوصفي التحليلي، الفروض المختلفة للإجزاء، بما في ذلك إجزاء الامتثال عن نفسه، وتبديل الامتثال، وإجزاء الأمر الاضطراري عن الاختياري، وإجزاء الأمر الظاهري (الأمارات والأصول العملية) عن الواقعي، وإجزاء العمل المستند إلى القطع الشخصي. تُظهر النتائج أن هذين المفكرين يتفقان في المبادئ العامة مثل قطعية إجزاء الامتثال عن نفسه وعدم إجزاء العمل المستند إلى القطع الشخصي. ولكن في بعض الفروع، تظهر اختلافات مبدئية ملحوظة. أهم نقطة افتراق تتمثل في مسألة «تبديل الامتثال» (استبدال العمل بالأفضل)، حيث لا يجيزه آية الله السبحاني استنادًا إلى الملازمة بين الأمر والامتثال وسقوط التكليف، بينما يثبت آية الله المكارم الشيرازي جوازه من خلال تحليل وجود غرضين (الغرض الابتدائي والغرض النهائي) للأمر الشرعي. في مسألة إجزاء الأمر الاضطراري، يتوصل كلاهما إلى نفس النتيجة (كونه مجزئًا)، لكن مسار الاستدلال مختلف؛ حيث يستدل السبحاني بنظرية «الأمر الواحد والمصاديق المتعددة»، بينما يحلل المكارم الشيرازي «لسانين» محتملين للأدلة (التنويع أو البدلية). فيما يتعلق بإجزاء الأمر الظاهري، يرى كلاهما بالإجزاء، لكن أدلتهما مختلفة: يؤكد آية الله السبحاني على «الحكومة» و«الإجماع» وخاصة «الملازمة العرفية»، بينما يعتبر آية الله المكارم الشيرازي دليله المحوري هو «الظهور العرفي» الناشئ من أمر الشارع ومنع «فساد كثير من أعمال المكلفين». إجمالاً، يُظهر هذا البحث أنه على الرغم من توافق النتائج العملية والفتوائية لهذين المرجعين في معظم الحالات، إلا أن الاختلاف في مبادئ الاستدلال وأسلوب حل المسألة يُجسد ثراء وتنوع المدرسة الأصولية المعاصرة.
شناسنامه نشریه
صاحب امتیاز
مدرسۀ علمیۀ مدینةالعلم کاظمیه
مدیر مسئول
سید ابراهیم فاطمی نسب
سردبیر
علی اکبر دهقانی اشکذری
هیات تحریریه
سید ابراهیم فاطمی نسب
علی اکبر دهقانی اشکذری
امید نساج دره
محمد مهدی مزین
محسن رجبی نصرت آبادی
هادی هادی زاده بهابادی
ناصر رحمانی شمسی
امیرحسین حسنعلی تفتی
ویراستار ادبی
محمدسجاد قاسمی
دوره انتشار
فصلنامه
مقالات آماده انتشار
شماره های پیشین
بانک ها و نمایه نامه ها
