بررسی مبانی مکتب عرفانی نجف و مکتب معارفی مشهد بر اساس نظرات محمد‌رضا حکیمی و علامه طباطبایی

دوره انتشار:
دورۀ سوم، سال سوم، شمارۀ 6، بهار 1404
نوع مقاله:
مقالۀ پژوهشی - فلسفی عرفانی
صفحات:
73 - 90
نویسندگان:

مهدی ماندگاری
طلبۀ پایۀ سوم، مدرسۀ علمیۀ مدینة العلم کاظمیه، یزد، ایران. (نویسندۀ مسئول)mmandgary327@gmail.com
هادی هادی‌زاده بهابادی
استاد سطح یک و عضو گروه علمی – تربیتی، مدرسۀ علمیۀ مدینةالعلم کاظمیه، یزد، ایران. h.h.b.1359@gmail.com

چکیده:
این پژوهش به بررسی و تحلیل اختلاف مبنایی میان مکتب عرفانی نجف و مکتب معارفی مشهد در نسبت میان دین، عقل، فلسفه و عرفان پرداخته است. مسئلۀ اصلی تحقیق، تبیین چرایی پذیرش یا ردّ فلسفه و عرفان به‌عنوان ابزار فهم معارف دینی در اندیشۀ نمایندگان برجستة این دو مکتب، به‌ویژه علامه طباطبایی و مرحوم محمدرضا حکیمی، بوده است. هدف تحقیق آن بود که با واکاوی ریشه‌های معرفتی این اختلاف، جایگاه عقل فلسفی و عرفان اسلامی در فرایند فهم دین روشن گردد. پژوهش با روش کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی - تحلیلی - تطبیقی انجام شد و بر تحلیل آثار اصلی و منابع معتبر هر دو جریان فکری استوار بود. یافته‌های تحقیق نشان داد که مکتب معارفی مشهد، با تأکید بر کفایت قرآن و حدیث و محوریت عقل فطری، بهره‌گیری از فلسفه و عرفان را در فهم دین غیرضروری یا مخلّ می‌دانست، درحالی‌که مکتب عرفانی نجف، فلسفه و عرفان را برخاسته از عقل موردتأیید شرع تلقی کرده و آن‌ها را ابزاری کارآمد برای تعمیق فهم معارف وحیانی می‌دانست. نتیجۀ تحقیق حاکی از آن بود که فلسفه و عرفان، نه در مقام تکمیل دین، بلکه به‌عنوان طریق و ابزار فهم عمیق‌تر آموزه‌های دینی، نقشی مهم و غیرقابل‌انکار در منظومة معرفت دینی ایفا می‌کردند.
کلیدواژگان:
فلسفه، عرفان، فهم دین، مکتب عرفانی نجف، مکتب معارفی مشهد.
منابع:

• قرآن کریم
کتب
1. امینی نژاد، علی. (1390ش). آشنایی با مجموعه عرفان اسلامی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی1.
2. حکیمی، محمدرضا. (1391ش). اجتهاد و تقلید در فلسفه. قم: دلیل ما.
3. حکیمی، محمدرضا. (1385ش). شرف‌الدین. قم: دلیل ما.
4. حکیمی، محمدرضا. (1384ش). مکتب تفکیک. قم: دلیل ما.
5. دهخدا، علی‌اکبر. (1377ش). لغت‌نامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
6. رهنمایی، سید احمد. (1390ش). آرا و اندیشه‌های تربیتی اندیشمندان مسلمان مکتب تربیتی علامه طباطبایی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی1.
7. سجادی، سید مجتبی. (1362ش). فرهنگ لغات و اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: کتابخانه طهوری.
8. طباطبایی، سید محمدحسین. (1388ش «الف»). بررسی‌های اسلامی. قم: بوستان کتاب.
9. طباطبایی، سید محمدحسین. (1388ش «ب»). شیعه در اسلام. قم: بوستان کتاب.
10. قیصری، داوود. (1381ش). رسائل قیصری. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ايران.
11. کاشانی، کمال‌الدین عبدالرزاق. (1426ق). اصطلاحات الصوفیة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
12. مصباح یزدی، محمدتقی. (1390ش). آموزش فلسفه. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی1،
13. مطهری، مرتضی. (1377ش). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
14. مظفری، حسین. (1385ش). بنیان مرصوص: فلسفه اسلامی از نگاه مکتب تفکیک. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی1.
15. مظلومی‌زاده، کمال‌الدین. (1398ش). الگوی تربیت عرفانی مکتب نجف، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی1.
16. هاشمی شاهرودی، محمود. (1382ش). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت:. قم: مؤسسه دائرة معارف فقه اسلامی.
17. یزدان‌پناه، سید یدالله. (1389ش). مبانی و اصول عرفان نظری. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی1.
مقالات
18. حکیمی، محمد‌رضا. (1380ش). عقل خود بنیاد دینی. بازتاب اندیشه،2(21)، صص۷-۱۸.
19. مصباح یزدی، محمد‌تقی؛ لگنهاوزن، محمد. (1382ش). میزگرد فلسفه شناسی (۲) / فلسفه‌های مضاف، معرفت فلسفی، ۱(۱-۲)، صص۱۱۷-۱۳۶.
وبگاه‌ها
20. وبگاه رسمی آیت‌الله بهجت1. (1394ش). شایعات: مخالفت با فلسفه؟. از bahjat.ir/fa/content/757.

چکیده عربی:
یتناول هذا البحث دراسة وتحلیل الاختلاف المبدئي بین المدرسة العرفانیة في النجف والمدرسة المعارفیة في مشهد حول العلاقة بین الدین والعقل والفلسفة والتصوف. تتمثل المسألة الرئیسة في تبیین أسباب قبول أو رفض الفلسفة والتصوف کأدوات لفهم المعارف الدینیة في فکر أبرز ممثلي هاتین المدرستین، وخاصة العلامة الطباطبائي والمرحوم محمد رضا حکیمی. هدف البحث إلی توضیح مکانة العقل الفلسفي والتصوف الإسلامي في عملیة فهم الدین من خلال تحلیل الجذور المعرفیة لهذا الاختلاف. أُجري البحث بالمنهج المکتبي وبالاتجاه الوصفي – التحلیلي – المقارن، معتمداً علی تحلیل الأعمال الرئیسیة والمصادر المعتبرة لکلا التیارین الفکریین. أظهرت نتائج البحث أن المدرسة المعارفیة في مشهد، من خلال التأكید علی کفایة القرآن والحدیث ومحوریة العقل الفطري، کانت تعتبر الاستفادة من الفلسفة والتصوف في فهم الدین غیر ضروریة أو حتی مخلّة، بینما كانت المدرسة العرفانیة في النجف تعتبر الفلسفة والتصوف نابعین من العقل الذي یقرّه الشرع وتعتبرهما أداتین فعالتین لتعمیق فهم المعارف الوحیانیة. تشیر النتیجة إلی أن الفلسفة والتصوف، لا کمکملین للدین، بل كطریق وأداة لفهم أعمق للتعالیم الدینیة، تؤدیان دوراً هاماً ولا یمکن إنكاره في منظومة المعرفة الدینیة.
شناسنامه نشریه
صاحب امتیاز
مدرسۀ علمیۀ مدینة‌العلم کاظمیه
مدیر مسئول
سید ابراهیم فاطمی نسب
سردبیر
علی اکبر دهقانی اشکذری
هیات تحریریه
سید ابراهیم فاطمی نسب
علی اکبر دهقانی اشکذری
امید نساج دره
محمد مهدی مزین
محسن رجبی نصرت آبادی
هادی هادی زاده بهابادی
ناصر رحمانی شمسی
امیرحسین حسنعلی تفتی
ویراستار ادبی
محمدسجاد قاسمی
دوره انتشار
فصلنامه
مقالات آماده انتشار
نتیجه‌ای پیدا نشد.
شماره های پیشین
آخرین مقالات
شماره های پیشین
بانک ها و نمایه نامه ها
کل مقالات ۲۳
در پروسه انتشار ۲۱
منتشر شده ۲
کل بازدید سایت ۵۹۹